4🟢🧠 Zihin, Performans, Biçim: Emek Üzerindeki Bilişsel Kuşatma

Yapay Zekâ, Emek ve Sınıf (Yazı Dizisi 4)

Akın Öztürk – 25.07.2025

Zihin, Performans, Biçim: Emek Üzerindeki Bilişsel Kuşatma

Bir şişeye suyu doldurur gibi, zihnimizin de gün geçtikçe biçimlendirilip doldurulduğunu hissediyoruz. Modern çalışma düzeni artık sadece kolumuzu bacaklarımızı değil, zihnimizi de üretim sürecinin bir parçası haline getiriyor. Bilgisayar başında çalışan muhasebeciden çağrı merkezi personeline kadar herkes sürekli gözetim altında. Sadece ne yaptığınız değil, nasıl yaptığınız, hangi ifadeleri kullandığınız, ne kadar sürede tamamladığınız da kayıt altına alınıyor. Yapay zekâ destekli sistemler sayesinde “verimlilik” adı altında emek biçimlendiriliyor, sınırlandırılıyor ve standartlaştırılıyor.

Çağrı merkezi deneyimimi Global Müşteri Hizmetleri’nde yaşadım. Burada zamanın nasıl parçalara ayrıldığını, hangi kelimeyi hangi tonda kullandığınızın bile algoritmalar tarafından değerlendirildiğini bizzat deneyimledim. Her an bir “süpervizör dinlemesi” ya da otomatik kayıt altında olduğunuzu bilmek, zihinsel bir disiplini zorunlu kılıyordu. Zamanın dışına çıkan her davranış, bir uyarıya ya da performans puanınızın düşmesine yol açıyordu. Dinlenme araları bile dakika dakika hesaplanıyordu. Bu, sadece bedeni değil, zihni de disiplin altına alan bir düzendi.

Ancak bu zihinsel disiplinin daha derin bir sonucu var: Zihinlerin birbirinden koparılması. Aynı sistemde çalışan işçiler bile birbirlerinden habersiz. Fabrikalarda, plazalarda, çağrı merkezlerinde yan yana çalışanlar arasında görünmez duvarlar örülüyor. Aynı baskıya maruz kalan insanlar, ortak bir çıkış yolunu birlikte üretemiyor. Bu dağınıklık, sınıf mücadelesinin önündeki en büyük engellerden biri.

Hatırlanırsa, 2013 Gezi Direnişi sırasında işini kaybetme riskine rağmen sokağa çıkanlar arasında özellikle beyaz yakalı, zihinsel emek yoğunluklu çalışanlar dikkat çekiciydi. Plazalarda, ajanslarda, çağrı merkezlerinde çalışan genç emekçiler, artan baskılara, performans dayatmasına ve zihinsel kuşatmaya karşı ilk kez bu kadar görünür olmuştu. Bu, sadece bir kent hakkı mücadelesi değil, aynı zamanda bastırılmış bilişsel emeğin çığlığının kolektif bir isyana dönüştüğü tarihsel bir momentti.

Peki bu koşullarda ne yapılabilir? Öncelikle işçilerin birbirleriyle konuşması, deneyimlerini paylaşması gerekiyor. Farklı sektörlerde, farklı araçlarla çalışan işçilerin aslında benzer baskılara maruz kaldıklarını fark etmeleri, sınıf bilincinin ilk adımıdır. Yaygın eğitim, dijital günlükler, yerel buluşmalar ve kolektif anlatılar bu yabancılaşmanın panzehiri olabilir.

Bunun yanında dijital disipline karşı mikro direniş biçimleri geliştirilmeli. Kendi zamanını geri kazanmanın yollarını bulmak, sistemin verimlilik saplantısına karşı yaratıcılığı korumak anlamlıdır. Ancak bu bireysel karşı çıkışlar, kolektif bir hatta bağlanmadığı sürece etkisiz kalacaktır. Sözü, eylemi, karşı duruşu ortaklaştırmak şarttır.

Sermaye bugün yalnızca bedeni değil, zihni de teslim almak istiyor. Ama unutulmamalı: Zihinsel emek de bir emektir. Bilişsel üretim alanında çalışanların yaşadığı yalnızlık, sadece psikolojik bir sorun değil, sınıfın kolektif gücünün parçalanmasıdır. Bu yalnızlığa karşı en büyük direnç, ortak söz, ortak hafıza ve ortak eylemdir. Emekçiler deneyimlerini konuştukça, yaşadıklarını birbirine anlattıkça ve bu anlattıklarından ortak bir mücadele dili kurdukça bu kuşatma kırılabilir.

Gelecek, yalnızca algoritmaların değil, işçilerin söz hakkıyla yazılmalıdır. Umudu büyütmenin yolu, ortak mücadeleyi örmekten geçiyor. Zihinsel ve bedensel emek üzerindeki bu dijital tahakküme karşı, yalnızca örgütlü dayanışma karşı durabilir. Unutmayalım: Zihinlerimizin tek tek değil, birlikte konuşması bu çağın en büyük direnişi olacaktır.

Gelecek yazımızın başlığı:

Yeni Sınıf, Yeni Direniş: Yapay Zekâ Çağında İşsizlik, Rekabet ve Mücadele

(Teknoloji, mülkiyet ve iş bölümünün değişen doğası üzerine bir analiz)